In de rubriek “Blik naar buiten” laten we ons inspireren door anderen. Experts, gasten en collega’s delen projecten en initiatieven die landschap, erfgoed en natuur nóg mooier maken. Samen leren we, delen we ideeën en ontdekken we wat er om ons heen gebeurt.
Ze liggen verspreid door de stad, achter heggen en hekken, vol met tomaten, rozen en gieters: de volkstuinen van Lelystad. Wat op het eerste gezicht gewone moestuintjes lijken, zijn in werkelijkheid levende dragers van cultuur en gemeenschap, erkend immaterieel erfgoed van Nederland.
Een volkstuin is een tuin van en voor de mensen, een plek midden in de stad waar je kunt ontspannen en je eigen groenten en bloemen kunt verbouwen. Het klinkt simpel, maar de betekenis is groot. Een volkstuin is geen landbouwgrond en de tuinier is geen boer. Het gaat om stadsbewoners die een stukje grond onder handen nemen, oogsten wat ze zaaien en even tot rust komen in het groen. Dit verschilt duidelijk van stadslandbouw of voedselbossen, ook al liggen er raakvlakken.
Naast de volkstuinen bestonden er vroeger ook arbeiderstuinen, meestal net buiten de stad, bedoeld voor de armere bevolking. Deze werden gestimuleerd door de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, deels om armoede te bestrijden en deels om sociale spanningen te verminderen. De klassieke volkstuin was vooral een zaak van de middenklasse: een plek om te ontspannen, groenten te verbouwen én te genieten van bloemen.
Aan het begin van de twintigste eeuw ontwierp Leonard Springer parkachtige volkstuincomplexen, soms met een luxe uitstraling. Regels over de verhouding tussen bloemen en groenten moesten het plezierige karakter van de tuin behouden. Tijdens de wereldoorlogen en het interbellum werden volkstuinen tijdelijk ook ingezet voor voedselproductie, bijvoorbeeld met een verplichte helft aardappelen. Na 1945 verschoof de nadruk weer naar ontspanning en ontmoeting, zoals we de volkstuin nu kennen.
In Nederland zijn volkstuinen officieel erkend als immaterieel erfgoed. In Alkmaar gebeurde dit onder de naam Amateurtuinen in Alkmaar, later volgden bijvoorbeeld Volkstuinieren in Rotterdam. Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland beheert deze registraties en laat daarmee zien dat volkstuinieren veel meer is dan een hobby.
Maar wat betekent immaterieel erfgoed precies? Het gaat om levende tradities: kennis, gewoonten, rituelen en vaardigheden die van generatie op generatie worden doorgegeven. Volkstuinieren past daar perfect in. Het gaat om het weten wanneer en hoe je zaait en oogst, de omgangsvormen op het tuincomplex, en de jaarlijkse ritmes van grond bewerken en zaden kiezen. Al deze gewoonten vormen samen een cultuur die al meer dan honderd jaar leeft.
Volkstuinen verbinden mensen met elkaar, met de seizoenen en met de aarde. Ze zijn al sinds de jaren 1930 onderdeel van stedelijke uitbreidingsplannen. Geen curiositeit dus, maar een echte levensader voor de stad en haar bewoners.
In Lelystad zijn verschillende volkstuincomplexen, elk met hun eigen karakter, geschiedenis en gemeenschap. Die diversiteit maakt deze plekken tot waardevol groen immaterieel erfgoed. Van tuintradities en teeltwijzen tot sociale gebruiken en kennisoverdracht tussen generaties: samen vormen ze een levendig geheel dat de stad verrijkt.
Tegelijkertijd biedt die verscheidenheid ook kansen om elkaar te vinden. Door samen te werken kunnen de volkstuinen ervaringen uitwisselen, van elkaar leren en gezamenlijke projecten opzetten. Dat versterkt niet alleen de individuele complexen, maar ook de positie van volkstuinen als geheel in Lelystad. Door kennis te delen en gezamenlijke activiteiten te organiseren, wordt dit erfgoed beter zichtbaar en duurzaam behouden.
Erfgoedhuis Flevoland, een platform van Landschapsbeheer Flevoland, ondersteunt dit proces. Het platform helpt erfgoedorganisaties en vrijwilligers in de provincie en begeleidt de volkstuinen bij het opzetten van een samenwerkingsverband. Via bijeenkomsten en het beschikbaar stellen van een locatie wordt ruimte geboden voor ontmoeting en uitwisseling. Zo ontstaat een stevige basis, zodat het samenwerkingsverband zelfstandig kan doorgroeien en het groene erfgoed van Lelystad actief blijft versterken.
Lelystad is een bijzondere stad als het om erfgoed gaat. Gebouwd op drooggevallen poldergrond, zonder eeuwenoude straatjes of historische kernen, moet de stad haar erfgoed op een andere manier vormgeven. Des te bijzonder is het dat ook hier volkstuincomplexen wortel hebben geschoten, in een stad die zelf nog geen halve eeuw oud is.
Lelystad heeft verschillende volkstuincomplexen, verspreid door de stad. Ze vormen groene longen tussen de woonwijken, plekken waar buren elkaar ontmoeten en waar kinderen voor het eerst zien hoe een wortel groeit. In een stad die nog haar identiteit vindt, spelen deze tuinen een bijzondere rol. Ze zijn niet alleen groen: ze zijn geheugen, gemeenschap en een stukje levend erfgoed.
Volkstuinen zijn geen relict uit een voorbij tijdperk. Ze zijn springlevend, en in Lelystad meer dan ooit. Ze combineren wat erfgoed het mooist kan doen: het bewaren van tradities, het verbinden van mensen en het doorgeven van kennis aan nieuwe generaties. Of je nu een doorgewinterde tuinier bent of iemand die voor het eerst een zaadje in de grond duwt, op het volkstuincomplex ben je deel van iets groters.
Het is dan ook geen toeval dat Landschapsbeheer Flevoland en het Erfgoedhuis Flevoland juist hier kansen zien. In de polder, op pas gewonnen grond, groeit iets onmiskenbaar waardevols: een gemeenschap die haar handen in de aarde steekt en daarmee de toekomst van haar erfgoed veiligstelt.
