Project WO-II Vliegtuigen genomineerd voor Erfgoedprijs 2025
Stichting Canon De Noordoostpolder is met hun project ‘Vliegtuigen WO-II’ genomineerd voor de landelijke Erfgoedvrijwilligersprijs 2025. Met dit bijzondere project brengen vier enthousiaste vrijwilligers de verhalen van 27 vliegtuigcrashes en noodlandingen uit de Tweede Wereldoorlog tot leven.
Flevoland, de jongste provincie van Nederland, heeft erfgoed. Die vaststelling klinkt misschien vreemd, maar niets is minder waar. De Noordoostpolder, officieel sinds 1 januari 1986 onderdeel van de provincie Flevoland, heeft zelfs een heel bijzondere geschiedenis. “De hele polder is op de tekentafel ontstaan,” vertelt Egbert de Vos, secretaris van Stichting Canon De Noordoostpolder enthousiast. “Alles is van bovenaf geregeld: de dijkenbouw, de ontwikkeling van de dorpen, de kanalen. Het is een enorm waterstaatkundig werk geweest.”
Nominatie voor Erfgoedvrijwilligersprijs
De nominatie kwam als een verrassing. “Toen ik het bericht kreeg dat wij met ons project onze provincie mochten vertegenwoordigen, was ik natuurlijk erg blij,” vertelt De Vos. “Ik had het niet helemaal verwacht, al wisten we wel dat we met de kwaliteit en erfgoedwaarde van dit project een gooi naar de prijzen mochten doen.”
De Erfgoedvrijwilligersprijs is een nationale prijs voor organisaties van vrijwilligers die zich het afgelopen jaar uitzonderlijk hebben ingezet voor het cultureel erfgoed van Nederland. Uit elke provincie kiest een jury één project voor de finale. Dit jaar viel de keus voor Flevoland op het project ‘Vliegtuigen WO-II’.
Voor de stichting betekent deze landelijke erkenning veel. “We hebben een bijzonder stukje geschiedenis van de Noordoostpolder en Urk boven water gehaald en daarmee zeker ook bijgedragen aan het zichtbaar, tastbaar en beleefbaar maken van dit militair erfgoed,” zegt De Vos. Maar minstens zo belangrijk vindt hij de erkenning voor de geallieerde vliegers zelf. “We eren met dit project de moed en opoffering van deze geallieerde vliegeniers die vochten voor onze vrijheid tegen het nazi-monster. Door ze namen en gezichten te geven halen we deze mannen als het ware uit de schaduw van de geschiedenis en krijgen ze alsnog het respect dat ze verdienen.”
Vijf jaar werk voor 27 verhalen
Het genomineerde project ‘Vliegtuigen WO-II’ heeft vijf jaar in beslag genomen en is begin 2025 afgerond. Het draait om een donker hoofdstuk uit de oorlog. In de luchtoorlog met nazi-Duitsland stortten tussen 1940 en 1945 in totaal 27 vliegtuigen neer in de Noordoostpolder en op Urk: 26 in de Noordoostpolder en één op Urk. Het overgrote deel waren geallieerde toestellen die tijdens bombardementsvluchten vanaf Engeland richting Duitsland werden neergeschoten of noodlandingen moesten maken.
De vier vrijwilligers van Stichting Canon De Noordoostpolder hebben alle crashes en noodlandingen onderzocht en gedocumenteerd. Vervolgens hebben ze ervoor gezorgd dat alle locaties gemarkeerd werden met karakteristieke blauw-wit geblokte stalen buispalen van drie meter hoog, met daarop in oranje het silhouet van een vliegtuig.
“Sinds 2013 stonden er al vijftien van deze palen,” legt De Vos uit. “Maar het bleek dat vier daarvan niet op de juiste locatie stonden. Die hebben we verplaatst en er moesten dus nog twaalf nieuwe palen bij.” Alle palen zijn voorzien van informatiebordjes met onder andere de namen en leeftijden van de bemanningsleden. “Vrijwel allen waren twintigers,” zegt hij bewogen.
Een verhaal dat bijzonder raakt
Er is één verhaal dat bijzondere indruk op De Vos heeft gemaakt. Het gaat om paal 15, geplaatst aan de Zuidermiddenweg in Tollebeek. Hier crashte in de late avond van 30 januari 1944 een Lancaster-bommenwerper met een zevenkoppige bemanning na een missie naar Berlijn. Vijf bemanningsleden kwamen om bij de crash, maar twee overleefden het.
De Vos schetst levendig hoe het er toen uitzag: “Dat gedeelte van de polder was toen nog onbebouwd. Sterker nog, Tollebeek bestond nog niet en het gebied was nog moerassig en kaal. Wellicht stond er ook nog riet. En dan is het nacht, dus donker, winter en dus koud, en ze bevinden zich in bezet Nederland. Al met al geen prettige situatie.”
De twee overlevenden, Patrick Coyne en William Cottam, waren beiden met hun parachute gesprongen en kwamen heelhuids op de grond terecht. Een van hen was aan zijn hoofd gewond, maar niet heel ernstig. Ze landden apart van elkaar, maar na verloop van tijd troffen ze elkaar en besloten in zuidelijke richting te lopen.
Bij een vaart vonden ze een bootje en schuilden daar even. Dat bootje bleek van een drietal jongemannen te zijn die werkten in een arbeiderskamp in Emmeloord. Zij waren die avond, in spertijd, dus verboden, naar een collega-arbeider geweest die op Urk woonde. Bij terugkomst troffen ze beide geallieerden in hun bootje aan. De mannen besloten de twee vliegeniers mee te nemen naar het arbeiderskamp.
Wat volgde was een reddingsoperatie die de betrokkenheid van de hele gemeenschap laat zien. “Daar, eenmaal in het arbeiderskamp aangekomen, werd de gewonde verbonden door de in Noordoostpolder bekende dokter Jansen, die daar werkte,” vertelt De Vos. Het huidige gezondheidscentrum in Emmeloord is naar hem vernoemd.
Beide mannen konden niet in het kamp blijven, als de Duitsers erachter kwamen zou dat niet best zijn. Via twee verplegers van het ziekenhuisje in Vollenhove, die in het verzet zaten of er goede contacten mee hadden, werd een ambulance geregeld. “De volgende avond zijn beide vliegeniers naar een vaart tussen Emmeloord en Marknesse gebracht, waar aan de overkant de ambulance klaarstond,” vertelt De Vos. “Daarin zijn ze verder gebracht naar het dorpje Oostermeer bij Bergum in Friesland.”
Daar zijn de mannen maanden ondergedoken geweest bij de plaatselijke huisarts. Eind juli 1944, na D-Day en de invasie in Normandië, reisden ze met hulp van het verzet vanaf station Leeuwarden via Kaatsheuvel naar Antwerpen. Het was de bedoeling de geallieerde legers te bereiken die inmiddels in Frankrijk oprukten.
“Dat mislukte,” zegt De Vos. “Beide mannen werden verraden en krijgsgevangen gemaakt. Zo hebben ze de oorlog overleefd.” Het verhaal heeft gelukkig toch een happy end: beide mannen zijn 86 jaar geworden. “Een enorm avontuur hebben ze beleefd,” zegt hij bewonderend.
Geschiedenis die leeft
Bij het uitpluizen van de verhalen kwam steeds meer naar voren over hoe de Noordoostpolder er in oorlogstijd uitzag. Iets waar De Vos veel over weet. Het oostelijke deel lag hoger en was eerder in cultuur gebracht , daar werden in 1943 al de eerste boerderijen gebouwd en begon men ook in Emmeloord met woningbouw. Het westelijke deel, waar later dorpen als Tollebeek zouden verrijzen, was toen nog grotendeels water. “Tollebeek is pas in 1956 begonnen met bouwen,” vertelt De Vos.
Die strakke verkaveling van 300 bij 800 meter, zo kenmerkend voor de Noordoostpolder, is nog steeds overal zichtbaar in het landschap. “Dit landschap is op de tekentafel ontstaan en heel strak doorgevoerd,” legt hij uit.
80 jaar vrijheid
In het jaar waarin Nederland 80 jaar vrijheid viert, is de nominatie van het project ‘Vliegtuigen WO-II’ extra betekenisvol. “Dit project sluit perfect aan bij het thema van dit jaar,” benadrukt De Vos. “Het accentueert maar weer eens dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. Soms moet ervoor gevochten worden, letterlijk.”
De vier vrijwilligers hebben hun verhalen gebundeld in het boek ‘Vliegtuigcrashes en noodlandingen in de Noordoostpolder en Urk 1940-1945′. Het bevat niet alleen alle gedocumenteerde verhalen en foto’s van bemanningsleden, maar ook zes fietsroutes langs de geplaatste palen, elk zo’n 40 tot 50 kilometer. “Een fietsroute kun je dus makkelijk op een middagje doen,” tipt hij.
Steun voor de nominatie
Voor Stichting Canon De Noordoostpolder is de steun van het publiek cruciaal. De Erfgoedvrijwilligersprijs wordt voor 50% bepaald door een deskundige jury en voor 50% door publieksstemmen. “Beide oordelen tellen voor 50 procent mee,” legt De Vos uit. “Dus ik wil graag een oproep doen: stem op ons project!”
